Κυριακή, 4 Δεκεμβρίου 2011

Eρμούπολη: Mια πόλη στη λογοτεχνία

Mάνος Eλευθερίου
Eρμούπολη: Mια πόλη στη λογοτεχνία
εκδ. Mεταίχμιο 2004, σελ. 288
O Mάνος Eλευθερίου εξυφαίνει, μέσα από τα κείμενα που επιλέγει, τον ιστό της Eρμούπολης ζωνταντεύοντας το παρελθόν και την περιλάλητη ομορφιά της αλλά και συνθέτει μια ιδιότυπη ιστορία της λογοτεχνικής και πολιτιστικής της ζωής. Mεταξύ άλλων ανθολογούνται οι: Aνδρέας Συγγρός, Δημήτριος Bικέλας, Θεόφιλος Γκωτιέ, Γιώργος Σουρής, Eμμανουήλ Pοΐδης, Γιάννης Ψυχάρης, Bελισάριος Φρέρης, Pίτα Mπούμη-Παπά, Nίκος Δήμου, Eυάγγελος N. Pούσσος, M. Kαραγάτσης, I. M. Παναγιωτόπουλος, Mάρκος Δ. Φρέρης κ.ά.
   Oι φωτογραφίες που περιλαμβάνονται στο βιβλίο είναι του Kαμίλο Nόλλα.
   Στις 24/7/04  στο θέατρο «Aπόλλων» στην  Eρμούπολη παρουσιάστηκαν το βιβλίο Eρμούπολη: Mια πόλη στη λογοτεχνία καθώς και το μυθιστόρημα του Mάνου Eλευθερίου «O καιρός των χρυσανθέμων». Για τα βιβλία και τον δημιουργό μίλησαν ο εκδότης Nώντας Παπαγεωργίου, ο Θοδωρής Γκόνης, σκηνοθέτης-στιχουργός και ο Mάρκος Φρέρης, συγγραφέας-κριτικός. H ηθοποιός Kλαυδία Zαραφωνίτου διάβασε αποσπάσματα από το μυθιστόρημα «O καιρός των χρυσανθέμων». Παραβρέθηκε και μίλησε ο συγγραφέας Mάνος Eλευθερίου.
Σημείωμα του ανθολόγου
Τα κείμενα για την Eρμούπολη -«λογοτεχνικά» ή όχι είναι ατελείωτα. Προσπάθησα να χρησιμοποιήσω όσα συμπληρώνουν κατά κάποιο τρόπο το ένα το άλλο πλέκοντας το λογοτεχνικό ιστό και της πόλης και της ιστορίας της για να είναι και σύμφωνα με τον τίτλο της σειράς «Μια πόλη στη λογοτεχνία». (Εκ προοιμίου θέλω» να τονίσω ότι δεν έκανα κυνήγι κεφαλών και ονομάτων).
   Πώς να αποκλείσεις όμως τον Ανδρέα Συγγρό, επειδή δεν ανήκε στη συντεχνία των συγγραφέων, και να προτιμήσεις τον Κώστα Oυράνη, που ο Γιώργος Σεφέρης τον θεωρούσε «τελείως ασήμαντο»;
   O ανθολόγος έπραξε του κεφαλιού του προσέχοντας να μην πατήσει στα σπασμένα γυαλιά. Αλλιώς, έπρεπε να παραμείνει σε τρεις τέσσερις «δαφνοστεφείς» συγγραφείς, που τα κείμενα τους για την Ερμούπολη δεν είναι δα και ό,τι καλύτερο έγραψαν. Προχώρησε ακόμη περισσότερο. Δεν απομόνωσε την Ερμούπολη από το υπόλοιπο νησί. Πώς να απομονώσεις την καρδιά από το σώμα; Έχει ακόμη τη χαρά να αναδημοσιεύσει λαμπρά κείμενα ύστερα από δεκάδες χρόνια.
   Μια πρώτη καταγραφή συγγραφέων που έγραψαν για τη Σύρα και την Ερμούπολη είναι η εργασία του Σπ. Ν. Αδούρη που δημοσιεύτηκε στην Επετηρίδα της Εταιρείας Κυκλαδικών Μελετών το 1965. Ο φιλέρευνος μελετητής, αν θέλει να γνωρίσει περισσότερα, δεν έχει παρά να προστρέξει στους τόμους του περιοδικού Συριανά γράμματα, 1988-1998, του Δημήτρη Β. Βαρθαλίτη, με παλαιά και νεότερα κείμενα και, ασφαλώς, στην πρώτη Ανθολογία Συριανών ποιητών του Ευάγγελου Ν. Ρούσσου.
   Μια μικρή κιβωτός και η Ανθολογία και ολόκληρο το περιοδικό χάρη στον ακαταπόνητο εκδότη του.
   Το αμέσως προηγούμενο περιοδικό Κυκλαδικά, 1956-1958, του Σταύρου Ι. Βαφία, είναι επίσης ένα στέρεο σκαλοπάτι, για να μας οδηγήσει στη λογοτεχνική Ερμούπολη.
   Το παλαιότερο, 1930-1932, περιοδικό Kυκλάδες, των Ρίτας Μπούμη, Κατίνας Μπάιλα και Βίκτωρα Παπαδάκη, δεν έχει τίποτε να ζηλέψει από τα αντίστοιχα αθηναϊκά του καιρού του καθώς το συνδράμουν με πρωτότυπες συνεργασίες «μεγάλα» ονόματα: Σικελιανός, Μελισσάνθη, Άγγελος Σημηριώτης, Γ. Θ. Βαφόπουλος. Μανώλης Αλεξίου, Άγγελος Δόξας, Διαλεχτή Ζευγώλη, Βασίλης Λιάσκας, Στέλιος Σπεράντσας, Εύρη Βαρίκα, Γιάννης Σκαρίμπας, Άγγελος Τερζάκης, Γιάννης ΚορδάτοςΙ  (Βλ. την παρουσίαση του από τον Ε. Ν. Pούσσο στο περ. Συριανά γράμματα, τ. 13 Iαν. 1991).
   Σπουδαία μορφή των συριανών γραμμάτων στάθηκε ο ιστορικός Ανδρέας Θ. Δρακάκης (1908-1996) με τις δεκάδες πολυσέλιδες μελέτες του για την ιστορία της Σύρας και της Ερμούπολης.
   O συγγραφέας και δαιμονικός ιστοριοδίφης, ο έξοχος Γιάννης Βλαχογιάννης, στο Χιακόν Aρχείον του συνέλεξε σπάνια κείμενα από παλαιές εφημερίδες. Και, βέβαια, μην ξεχνάμε τον 24ετή Τιμολέοντα Αμπελά, μετέπειτα «δαφνοστεφή» θεατρικό συγγραφέα, που συνέγραψε σε δύο τόμους, το 1874 την Iστορία της νήσου ΣύρουΙ.
   Στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα κυκλοφόρησαν αρκετά Συριανά Hμερολόγια με συνεργασίες συριανών λογίων και συμμετοχή -πάλι!- «μεγάλων» ονομάτων: Ψυχάρης, Παλαμάς, Καρυωτάκης. (Στη συμπλήρωση των Ημερολογίων, που αναφέρω στην ενδεικτική βιβλιογραφία, στο τέλος, βοήθησε δραστικά ο ανεκτίμητος φίλος Ε. Ν. Ρούσσος).
   Μια μεγάλη ανάσα ήταν το έξοχο αλλά βραχύβιο περιοδικό Αναγέννησις, 1918-1919, του νεαρού τότε, Κωστή Μπαστουνόπουλου, του μετέπειτα συγγραφέα και μεγάλου θεατρανθρώπου Κωστή Μπαστιά.
   Το ενδιαφέρον είναι ότι και οι δεκάδες εφημερίδες και τα Hμερολόγια, τα περιοδικά και τα εκατοντάδες βιβλία, από το 1828 κιόλας, μεταξύ των οποίων και πλήθος τίτλων συριανών λογίων και ποιητών, τυπώνονταν άψογα σε συριανά τυπογραφεία. Τα σχετικά με την τυπογραφία του 19ου αιώνα τα αναφέρει λεπτομερώς ο ιστορικός Ανδρέας Κ. Χούμης στο Ημερολόγιον της Σύρου του 1902. Μελέτη μανιακής και εξαντλητικής έρευνας.
   Μένουν οι περιλάλητοι περιηγητές του 19ου αιώνα Χανς Κρίστιαν Άντερσεν, Ζεράρ ντε Νερβάλ, Θεόφιλος Γκωτιέ, Ερνέστος Ρενάν, ο γάλλος γεωλόγος Β. Φοντανιέ, οι αμερικανοί Χένρυ Ποστ και Σάμουελ Γούντραφ και πλήθος άλλοι. Ανθολογούνται οι περισσότεροι. Χαριτωμένες ημερολογιακές σημειώσεις από επισκέψεις τους λίγων ωρών ή ημερών με κάμποσες πληροφορίες, τις οποίες βρίσκουμε, βέβαια, και σε άλλα κείμενα και οι οποίες ασφαλώς ήταν γραμμένες στο γόνατο. Μας ενδιαφέρει όμως περισσότερο η επιστολή του Αντωνίου Πρόκες-Όστεν γιατί παρουσιάζει θαυμάσια την αυγή, 1824, της δημιουργίας της Ερμούπολης. (Τις υπόλοιπες επιστολές του τις έχω αναδημοσιεύσει στον τόμο Νεοκλασική Ερμούπολη.)
   Σ' εκείνα πάνω κάτω τα χρόνια μου 'ρχεται πιο βολικό να τοποθετήσω αυθαίρετα και το δίστιχο:
Να 'χα νερό του Σύριγγα, σταφύλι από τα Χρούσα
κι ένα κλωνί βασιλικό από την Κυπερούσα
ένα δημοτικό συριανό τραγούδι με συριανά τοπωνύμια.
   Ασφαλώς λείπουν πολλά κείμενα, τα οποία όμως είναι μάλλον «εξωλογοτεχνικά». Οι ύμνοι προς τον «Βράχο», προς την «Αρχόντισσα του Αιγαίου» και άλλα παρόμοια δείχνουν βεβαίως την αγάπη και τη νοσταλγία, αλλά δεν είναι εδώ η θέση τους. Η Ιστορία μπορεί να γράφεται με κλάματα αλλά ποτέ δεν πρέπει να είναι για κλάματα... Ίσως με άλλη αφορμή να ανθολογηθούν, ή ακόμη και να συναχθούν, όλα όσα γράφτηκαν για την Ερμούπολη.
   Στην ενδεικτική βιβλιογραφία παραπέμπω σε κείμενα που φωτίζουν περισσότερο ορισμένα συμβάντα της οικονομικής άνθισης, της «καθίζησης» και της πολιτιστικής ζωής της πόλης, καταστάσεις που εδώ, στα ανθολογούμενα, ελάχιστα αναφέρονται. (O αυστηρός ιστορικός και κοινωνιολόγος μάλλον κουνώντας το κεφάλι από λύπη θα διαβάσει ορισμένες σελίδες του Aλ. MωραϊτίδηΙ Tο έγραψε όμως ο Mωραϊτίδης, τι να κάνουμεΙ)
   Nομίζω ότι, παρακάμπτοντας τον περιοριστικό τίτλο της σειράς του «Mεταιχμίου», αυτά τα ελάχιστα στο τέλος μας δίνουν αρκετά ικανοποιητική εικόνα.
   Θέλω να ευχαριστήσω θερμά και απ' αυτή τη θέση τους συγγραφείς, τους συγγενείς των συγγραφέων και τους εκδοτικούς οίκους που μου έδωσαν την άδεια να χρησιμοποιήσω κείμενά τους. Iδιαίτερες ευχαριστίες οφείλω στον πάντα πρόθυμο να συνδράμει κάθε προσπάθειά μου Mάρκο Δ. Φρέρη και, φυσικά, στον Eυάγγελο N. Pούσσο για τις συνεχείς παρατηρήσεις του και τις σοφές συμβουλές του.
MANOΣ EΛEYΘEPIOY
 

Σημ. «A»: Tο παραπάνω κείμενο αποτελεί τον πρόλογο του βιβλίου «Eρμούπολη - μια πόλη στη λογοτεχνία», σελ. 15-18.

Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου

Σημείωση: Μόνο ένα μέλος αυτού του ιστολογίου μπορεί να αναρτήσει σχόλιο.